0322 239 88 08 0532 266 40 41

Halep Keçisi yetiştiriciliği
Halep Keçisi satışları tıklayınız>>>

Kıl Keçisi Yetiştriciliği.
Keçilerin Kralı , Kıl Keçisidir.
tıklayınız>>>

Saanen Keçisi yetiştiriciliği
Saanen Keçisi satışları tıklayınız>>>

LAPAROSKOPİK SUNİ TOHUMLAMA

Laparoskopik Suni Tohumlama Prof. Dr. Melih Aksoy

                        KOYUN VE KEÇİ YETİŞTİRİCİLİĞİNDE GENETİK İLERLEMENİN SAĞLANMASINDA ÖNEMLİ BİR YÖNTEM : LAPAROSKOPİK SUNİ TOHUMLAMA

 

Uzun yıllar boyunca kızgınlığı belirlemenin ve kızgınlığı kontrol etmenin zorluğu nedeniyle koyun ve keçilerde suni tohumlamanın pratik bit yöntem olmadığı düşünülmüştür. Koç ve teke spermasının sığır sperması gibi dondurulmaya uygun olmaması da suni tohumlama tekniğinin bu hayvan türlerinde yaygın kullanılmamasının diğer bir nedenini oluşturmaktadır. Ancak, günümüzde progestagen ve PMSG hormonlarının kullanılması ile koyunlarda ve keçilerde kızgınlıkların kısa bir zaman dilimi içine yoğunlaştırılması (senkronizasyonu) mümkün hale gelmiştir. Buna ek olarak; koç ve teke spermasının son yıllarda daha başarılı biçimde dondurulabilmesine olanak veren teknolojilerin geliştirilmesi sayesinde donmuş spermanın ülkeler ve hatta kıtalar arasında taşınması mümkün olmaktadır. Tüm bu teknolojik gelişmelere rağmen son yıllara kadar koyunlarda suni tohumlama ile elde edilen gebelik oranlarının düşük olması bu tekniğin ticari olarak ve yaygın biçimde kullanılmasını sınırlayan bir faktör olmuştur. Düşük gebelik oranlarının başlıca sebebi koyunlarda spermanın sadece rahim ağzına (cervix uteri) bırakılabilmesi ve anatomik özellikleri nedeniyle cervix uteri’nin anatomik özellikleri nedeniyle spermayı taşıyan tohumlama kateterinin daha ileriye ilerletilebilmesinin neredeyse imkansız olmasıdır. Rahim ağzına taze ve donmuş spermanın bırakılması ile elde edilecek gebelik oranları sırasıyla maksimum % 55 ve % 25 dir. Eğer koyun ve keçilerde sperma sığırlardaki gibi rahim (uterus) içerisine bırakılabilirse gebelik oranları daha tatmin edici ve ticari olarak avantajlı düzeylere ulaşabili

 

İLERİ TOHUMLAMA TEKNİKLERİ

 

1982 yılında Avusturalyalı araştırmacılar koyunlarda suni tohumlama teknolojisinde çığır açacak laparoskopik suni tohumlama tekniğini geliştirdiler. Bu teknikle, deneyimli bir tohumlamacı tarafından donmuş sperma rahim içerisine bırakıldığında elde edilecek gebelik oranları % 50-80’ e kadar ulaşabilmektedir. Bazı özel koçlarla % 85’in üzerinde gebelik sonuçlarının elde edilebilmesi mümkündür. Bu yöntemle elde edilecek gebelik oranları; kullanılan spermanın kalitesi, tohumlanan koyun veya keçinin ırkı, sürü idaresi koşulları, tohumlama zamanı ve tohumlamayı yapan teknisyenin beceri ve deneyimi gibi faktörlere bağlıdır. Laparoskopik tohumlamanın ya da diğer adıyla intrauterin tohumlamanın diğer bir avantajı da tohumlama başına ihtiyaç duyulan sperm hücrelerinin sayısını azaltmaya olanak sağlamasıdır.

 

SPERMA VE SENKRONİZASYON

 

Laparoskopik tohumlamada ihtiyaç duyulan sperm hücresi sayısı rahim ağzına spermanın bırakıldığı servikal tohumlamada ihtiyaç duyulan sayının sadece 3 te 1’i dir. Koçlardan alınan, kullanılabilir nitelikteki her bir sperma örneği sulandırılarak işlendiğinde laparoskopik teknikle kullanılabilecek 50-70 adet payetin doldurulmasına yeterlidir. Bu amaçla kullanılacak payetlerin 40-60 milyon sperm hücresi içermesi gerekir. Payetler – 196 °C de sıvı azot tanklarında saklanır. Tohumlamadan önce payetler 37-38 °C deki su banyosu içerisinde 2-3 dakikada çözülürler. Dondurulmamış, taze koç veya teke sperm hücreleri de toplanmalarından sonraki 10 saat zarfında suni tohumlama amacıyla kullanılabilirler.

 

Laparoskopik tohumlama spermanın rahim içerisine bırakılmasına izin veren küçük bir cerrahi girişim olarak tanımlanabilir. Bu cerrahi işlemden önce koyun ya da keçilerin kızgınlıklarının hormonal tedavi ile kısa bir zaman dilimi içerisinde toplulaştırılması (senkronizasyon) gerekir. Bu olay normalde progestagen hormonlarını içeren özel tamponların koyun ya da keçilerin vaginasına yerleştirilerek 12-14 gün süresince orada bırakılmaları ile sağlanır. Bu süre zarfında progestagen hormonları vagina duvarından yavaş şekilde emilerek kan akımına ulaşır. Yükselen progesteron hormon düzeyleri koyunların yumurtalıklarından yumurta (follikül) gelişimini engelleyerek kızgınlık göstermelerine mani olur. Vaginal tamponların çıkartılmasından hemen sonra kandaki progesteron hormonu düzeyleri birdenbire düşerek yumurta gelişimine izin verir. Vaginal tamponların çıkartılması sırasında uygulanan PMSG hormonu ise senkronizasyonun daha dar bir zaman aralığına yoğunlaşmasını sağlar. Normalde 400 enternasyonal ünite PMSG bu amaç için yeterli doz olarak kabul edilir. Ancak, aşım sezonunun ortasında bulunan, iyi beslenmiş koyun ve keçilerde bu doz 300 enternasyonel üniteye azaltılabilir. Eğer çok fazla PMSG hormonu kullanılırsa yumurtlama oranları çok artacağından fazla sayıda çoklu doğum olacaktır. Bu durumda, tohumlamaların vaginal tamponların çıkartılmasından sonraki 56-66. saatlerde yapılması daha uygun olur.   

 

HAZIRLIK VE TOHUMLAMA YÖNTEMİ

 

Laparoskopik tohumlama uygulamasından 24 saat önce koyunların gıda ve su tüketimi durdurulmalıdır. Bu Rumen (işkembe) ve sidik kesesinin hacminin azalmasına neden olur. Bu organların uygulama sırasında yeterince ufalmamış olmaları operasyon sırasında istem dışı delinmelerine neden olabilir. Koyun veya keçiler sırt üstü bir laparoskopi sehpası üzerine yatırılarak karın ve kasık çevresindeki yünler kırkılarak deri dezenfekte edilir. Koyunlarda meme başlarından 4 parmak ön tarafta, orta hattın sağ ve solundan lokal anestezik enjeksiyonu yapılır. Keçilerde ise çoğunlukla fazla derin olmayan hafif bir genel anestezi gereklidir. Daha sonra laparoskopi sehpasının 40° açıyla cerrahi pozisyonda yatırılması ile baş aşağıda kalacak şekilde hayvan yönlendirilir. Lokal anesteziklerin uygulandığı bölgelere iki ufak deri kesisi yapılarak trokarların deriden geçişi kolaylaştırılır ancak kaslar kesilmez. Trokarların kaslardan geçirilmesi sırasında kas liflerinin ayrılarak çalışılması gereklidir. Böylece trokarın operasyondan sonra karından çıkartılmasından hemen sonra kas liflerinin tekrar bir araya gelmesi ve yaranın kolayca kapanması sağlanabilir. Karın duvarının trokarlarla delinmesinden hemen sonra mandrenler çıkartılır, bir endoskop ve bir palpasyon probu trokar kanüllerinden karın boşluğuna (abdomen) sokulur.

 

 

 

Endoskop; fiberoptik ışığa sahip bir teleskoptur ve tohumlamayı uygulayan personelin koyun ya da keçinin genital organlarını görebilmesini sağlar. Az miktarda karbondioksitin abdominal boşluğa verilmesi ile rahimin çevresindeki diğer dokulardan ayrılması ve daha kolay bulunması sağlanır. Koyunlarda karbondioksitin hafif bir anestezik etkisi de mevcuttur. Palpasyon probunun temel işlevi rahimin tohumlama için uygun pozisyona getirilmesidir. Bazı hallerde rahim zaten uygun bir pozisyonda olduğu için palpasyon probunun kullanılması gerekli olmayabilir. Genel olarak, genital kanala ne kadar az temas edilirse gebelik oranı da o oranda yüksek olur. Rahim tohumlama için uygun pozisyona getirildikten hemen sonra palpasyon probu uzaklaştırılarak aynı kanaldan spermayı taşıyan suni tohumlama kateteri karın boşluğuna sokulur. Daha sonra tohumlamayı yapacak personel kornu uterinin (rahim boynuzu) orta noktasından (şekilde görüldüğü gibi) kateterin iğnesini sokarak spermanın direk olarak rahim boşluğu içerisine verilmesini sağlar. Aynı prosedür diğer taraftaki kornu uteri’de de tekrarlanır. Tohumlama kateterinin uç kısmındaki iğne son derece keskin bir yapıda olup dış çapı 0.04 milimetredir. Tüm tohumlama işlemi her hayvan için sadece 2-5 dakika alır. Her iki kornu uteri’nin tohumlanması tamamlandıktan hemen sonra trokar kanülleri karın duvarından çıkartılarak geride karın duvarı üzerinde kalan iki küçük yara üzerine lokal bir antibakteriyel sprey uygulanır. Bazı hallerde yüzeysel damarların delinmesine bağlı olarak kanamalar şekillenebilir. Bunlar genellikle önemsiz kanamalardır. Eğer ciddi kanamalar meydana gelirse klips ya da dikişlerle yara ya da kanayan damarlar kapatılmalıdır. Tohumlamadan sonra tohumlamanın yapıldığı laparoskopi sehpasından indirilen koyunun yerleştirileceği padok’a kadar yürüyerek götürülmesi önerilir. Keçilerde ise genellikle işlem genel anestezi gerektirdiği için bu mümkün değildir. Keçiler genel olarak bir yardımcı tarafından taşınarak ayılmaları için temiz bir yüzey üzerine bırakılırlar. Tohumlamadan 7-10 gün sonra tüm hayvanların tekrar karın bölgeleri kontrol edilerek yaraların iyileşmesi sırasında oluşabilecek apse ve paraziter lezyonların tedavisi ihmal edilmemelidir.

 

EKONOMİK BOYUT   

 

Suni tohumlama tekniğinin koyun ve keçi yetiştiricilerine sağlayacağı genetik kazançlar neredeyse sınırsızdır. Hayvan ırkına ve damızlığın kalitesine bağlı olarak yüksek kaliteli koç ve tekelerden 15-135 amerikan doları arasında değişen çeşitli fiyatlarla donmuş sperma payetleri satın alınabilir. Toplam suni tohumlama ve hormon tedavisi giderleri grup içerisindeki koyun sayısına göre değişiklik gösterir.

 

KOYUN VE KEÇİ YETİŞTİRİCİLİĞİNDE KULLANIM ALANLARI  

 

Yüksek verimli, yerli ve yabancı şampiyon erkek damızlıkların kullanılması için suni tohumlama tekniği son derece önemlidir. Çok kısa bir zaman dilimi içerisinde hayal bile edilmesi mümkün olmayan genetik kazanımların sağlanması için yetiştiricilere olanak sağlar. Bu genetik kazanç özellikle yün kalitesi ve üretiminde çok çarpıcıdır. Bunun başlıca nedeni yün verimine ilişkin özelliklerin kalıtım derecesinin yüksek olmasıdır. Suni tohumlamada kullanılmak istenen damızlıkların seçilmesi sırasında doğacak yavruların çevre şartlarına ve özellikle iklim koşullarına uyum yeteneğini dikkate almak gerekir. Özellikle, egzotik koyun ve keçi ırklarının spermaları kullanılarak yapılacak tohumlamalarda elde edilecek yavrularda ekonomik verimlerin düşebileceği ihtimalinin dikkatle değerlendirilmesi yerinde olacaktır.

 

Kaynaklar

 

Chemineau P., Y. Cagie, Y. Guerin, P. Orgeur, and J.C. Vallet. 1991. Training Manual on Artificial Insemination in Sheep and Goats. FAO Animal Production and Health Paper 83. Rome.

 

Evans, G. and W.M.C. Maxwell. 1987. Salamon's Artificial Insemination of Sheep and Goats. Butterworths. Sydney.

Alıntıdır

Facebookta Paylaş